“İkimiz de aynı yıl çalışmaya başladık, prim günümüz de neredeyse aynı.
O halde neden onun emekli maaşı daha yüksek?” Emekliler arasında sıkça dile getirilen bu sorunun cevabı, emekli maaşlarının hesaplanma sisteminde gizlidir.
Toplam prim gün sayısı kritik bir faktör olsa da aylık tutarını belirleyen tek unsur değildir. İş hayatı süresince Sosyal Güvenlik Kurumuna (SGK) bildirilen kazanç tutarları ve bu primlerin hangi yıllara ait olduğu da maaş tablosunu doğrudan şekillendiriyor.
Bu sebeple, iki çalışanın prim günlerinin eşit olması, bağlanacak maaşların da aynı olacağı manasını taşımıyor.
Prime esas kazanç faktörüEmekli aylıklarındaki farklılığın en temel sebeplerinden biri, prime esas kazançtır.
SGK mevzuatına göre bu kavram, sigorta primleri hesaplanırken temel alınan geliri ifade etmektedir.
Dolayısıyla, örneğin iki çalışanın da 7 bin gün primi bulunması, tüm çalışma geçmişleri boyunca kuruma aynı gelir üzerinden bildirildiklerini göstermez.
Bir sigortalının primleri senelerce yüksek gelir üzerinden yatırılmışken, diğerininki daha düşük kalmış olabilir.
Toplam gün sayısı aynı kalsa bile, söz konusu kazanç farkı emekli maaşına doğrudan yansır.Çalışma dönemlerinin aylığa etkisiMaaş hesabını daha da detaylandıran bir diğer unsur, çalışma yıllarının hangi dönemlere rastladığıdır.
Bilhassa uzun süre sigortalı kalan kişilerin hizmet yılları farklı mevzuat dönemlerine yayılabilmektedir.
SGK sisteminde aylıklar belirlenirken 2000 yılı öncesi, 2000 ile 2008 yılları arası ve Ekim 2008 sonrası için birbirinden farklı hesaplama kuralları devrededir.
Dolayısıyla, eşit toplam prim gününe sahip iki bireyin yatırılan primleri bu takvime farklı şekillerde dağılmışsa, alacakları maaşlar da doğal olarak değişir.
Söz gelimi, bir kişinin çalışma hayatının büyük bölümü 2000 öncesine aitken, diğerininki 2008 sonrasında yoğunlaşmış olabilir.
Nihayetinde kağıt üzerinde toplam gün sayıları aynı dursa da, hesaplamaya temel oluşturan yapı bambaşkadır.
Aylık bağlama oranı detaylarıHesaplamanın bir başka kilit noktası da aylık bağlama oranıdır.
SGK'nın belirlediği usullere göre, 2000 ile Ekim 2008 dönemleri arasındaki yaşlılık aylığı hesaplamalarında; toplam prim ödeme günlerinin ilk 3.600 gününün her 360 günü için yüzde 3,5, sonraki 5.400 günün her 360 günü için yüzde iki, daha sonraki her 360 gün için ise yüzde 1,5 oranı esas alınmaktadır.
Ekim 2008 sonrasında devreye giren sistemde ise genel kural olarak yaşlılık aylığı bağlama oranı, toplam prim ödeme gün sayısının her 360 günü için yüzde iki şeklinde formüle ediliyor.
Bu yüzden “kaç gün prim ödendi?” sorusu kadar, ilgili günlerin hangi mevzuat dönemine dahil olduğu da büyük önem taşıyor.
Brüt maaş ve SGK bildirimleriÇalışanların dikkatinden kaçmaması gereken bir diğer ince ayrıntı daha var.
Emekli aylığı söz konusu olduğunda, sigortalının cebine giren net maaştan ziyade, kuruma bildirilen prime esas kazanç tutarı belirleyicidir.
SGK, 4/a kapsamındaki sigortalıların prime esas kazançlarına hangi ek ödemelerin dahil edileceğini kanunla netleştirmiştir.
Bu sebeple iki çalışanın eline geçen aylık gelir birbirine çok yakın görünse bile, SGK sistemindeki prime esas kazanç kayıtları farklılaşabilir.
Emekli maaşı belirlenirken de bizzat bu resmi kayıtlar baz alınır.
Prim günü maaşı aynı oranda artırmıyorPrim gününün fazla olması aylık bağlama oranını artırıcı bir etkiye sahiptir.
Ancak bu durumdan, “prim günü ne kadar çoksa maaş da o derece yüksek olur” şeklinde kesin bir netice çıkarmak hatalıdır.Çünkü hesaplama sadece gün sayısına dayanmıyor; prime esas kazanç, çalışılan dönemler, kazançların güncellenme katsayıları ve aylık bağlama oranları bütüncül bir şekilde değerlendirilerek aylık bağlanıyor.
Bu nedenle, sadece iki emeklinin toplam gün sayısına bakarak kimin daha yüksek maaş alması gerektiğini kestirmek mümkün değildir.
Aynı gün sayısına rağmen farklılık neden olur?İki emeklinin prim günleri aynı olmasına rağmen maaşlarının farklılaşmasının kısa cevabı şudur: Aynı gün sayısı, aynı prim tutarı ve aynı nitelikte bir çalışma geçmişi anlamına gelmez.Örneğin, iki kişinin de 7 bin gün primi bulunabilir.
Fakat SGK'ya bildirilen prime esas kazançları, ödemelerin yapıldığı dönemler, bu sürelerin 2000 öncesi, 2000-2008 ile 2008 sonrasına dağılımı ve hesaplamaya giren aylık bağlama oranları birbirinden tamamen farklı olabilir.
Tüm bu değişkenler, nihayetinde bağlanacak olan emekli aylığının da değişmesine yol açar.
E-Devlet üzerinden detaylı kontrol şartHem çalışanlar hem de emekliler, e-Devlet üzerinden SGK hizmet dökümlerine erişerek çalışma geçmişlerine dair kayıtlara ulaşabiliyorlar.
Bu inceleme esnasında yalnızca toplam güne odaklanmak yerine, prime esas kazançların yıllar içerisindeki seyrine de bakmak gerekiyor.Özellikle iki kişinin emekli aylığını kıyaslarken sadece “Senin kaç günün var?” diye sormak bu sebeplerle eksik kalmaktadır.
Aynı prim gününü doldurmuş iki bireyin maaşları arasında farklılık olması tek başına bir hesaplama hatasına işaret etmez.
Asıl fark, çalışma hayatının arka planındaki ayrıntılarda gizlidir.
