İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, 2026 Nobel Fizik Ödülü’nü Francis Halzen‘e, IceCube Nötrino Gözlemevi’ne yaptığı belirleyici katkılar ve astrofiziksel kökenli yüksek enerjili nötrinoların keşfi nedeniyle verdi. IceCube, Güney Kutbu’ndaki yaklaşık bir kilometreküplük buz kütlesini dev bir nötrino dedektörüne dönüştüren uluslararası bir araştırma projesi. Bu büyük bilimsel işbirliğinin Türkiye’deki karşılığı ise Orta Doğu Teknik Üniversitesi oldu. ODTÜ Fizik Bölümü, Dr. Öğretim Üyesi Doğa Veske’nin girişimleriyle üniversite IceCube İşbirliği’ne ortak üye (associate member) olarak katılıyor. IceCube İşbirliği bugün 14 ülkeden 58 kurum ve 450’den fazla araştırmacıyı bir araya getiriyor.
TÜRK BİLİM İNSANI ICECUBE’UN İÇİNDE
ODTÜ Fizik Bölümü öğretim üyesi Doğa Veske’nin uzmanlık alanlarından biri yüksek enerjili astrofizik ve çoklu haberci astronomisi. Veske, IceCube’un tespit ettiği yüksek enerjili nötrinoları başka kozmik sinyallerle birlikte inceleyen araştırmalarda görev yapıyor. Özellikle nötrinolar ile kütleçekimsel dalgaların aynı kozmik olaydan gelip gelmediği araştırılıyor. IceCube’un yayımladığı bir araştırmada Veske, LIGO ve Virgo tarafından tespit edilen kütleçekimsel dalgalarla IceCube nötrinolarını eşleştiren analizin eş-liderlerinden biri olarak gösteriliyor.
İKİ FARKLI SİNYAL, AYNI EVREN
Bu çalışmalar astronomide yeni bir yönteme dayanıyor. Bu konudaki yayınlara göre bilim insanları artık bir kozmik olayı yalnızca teleskoplarla gelen ışık üzerinden incelemiyor. Aynı olaydan gelebilecek nötrinolar, kütleçekimsel dalgalar ve elektromanyetik sinyaller birlikte değerlendiriliyor. Örneğin iki kara deliğin birleşmesi kütleçekimsel dalgalar oluşturuyor. Eğer aynı olay yüksek enerjili nötrinolar da üretiyorsa, iki sinyalin zaman ve yön bakımından eşleştirilmesi olayın fiziksel yapısı hakkında çok daha fazla bilgi sağlayabiliyor. Veske’nin çalışmaları da bu yeni nesil “çoklu haberci astronomisi” yaklaşımının bir parçası olarak değerlendiriliyor. ODTÜ, Veske’nin 25 Eylül’de verdiği bir seminerde bu yöntemin evrenin genişlemesinden ağır elementlerin oluşumuna kadar farklı sorulara yeni bilgiler sağladığını belirtti.
ODTÜ ULUSLARARASI AĞIN İÇİNDE
ODTÜ’nün ortak üyeliğiyle Türkiye’deki bir araştırma grubu, Güney Kutbu’ndaki dünyanın önde gelen nötrino gözlemevlerinden birinin bilimsel çalışmalarına kurumsal olarak dahil oldu. Veske’nin akademik kayıtlarında 2026 yılında yayımlanan çok sayıda IceCube çalışması da bulunuyor. Bunlar arasında kozmik nötrinoların enerji dağılımını inceleyen araştırmaların yanı sıra IceCube nötrinoları ile kütleçekimsel dalgaların ortak kaynaklarını araştıran çalışmalar da yer alıyor.
