Bir dönem Ankara’da bir apartmanın çatısına bakmak, o binada televizyon olup olmadığını anlamaya yetiyordu. İnce metal direklerin üzerinde farklı yönlere çevrilmiş antenler, bacaların ve su depolarının arasından yükseliyor; bazı çatılarda birkaç tane, bazılarında ise neredeyse küçük bir metal ormanı andıracak kadar çok anten bulunuyordu.
Bu görüntünün Ankara’daki başlangıç tarihi 31 Ocak 1968. TRT’nin Türkiye’de geniş bir alana yönelik düzenli televizyon yayıncılığının başlangıcı kabul edilen Ankara Televizyonu yayını, Mithatpaşa’daki stüdyodan başladı. İlk yıllarda yayın yalnızca belirli gün ve saatlerde yapılmasına rağmen televizyon kısa sürede başkentte yeni bir gündelik hayat alışkanlığı yarattı.
Ancak televizyonun eve girmesi tek başına yeterli değildi. Görüntünün eve ulaşabilmesi için çatıya, balkona ya da pencere kenarına doğru konumlandırılmış bir anten gerekiyordu. Ve Ankara’nın coğrafyası, işi hiç de kolaylaştırmıyordu.
İLK YAYINLA BİRLİKTE ÇATILARA YENİ BİR PARÇA EKLENDİ
TÜBİTAK’ın 1978’de yayımlanan ve Türkiye’de televizyonun ilk on yılını değerlendiren çalışmasına göre Ankara Televizyonu başlangıçta Yenimahalle’deki Dededoruk vericisinden yayın yapıyor ve yayın alanındaki potansiyel izleyici sayısının yaklaşık bir milyon olduğu tahmin ediliyordu. Televizyon ağı ilerleyen yıllarda hızla genişledi.
Başlangıçtaki Ankara Televizyonu teknik olarak III. bant 5. kanaldan yayın yapıyordu. Akademik bir dönem çalışmasında ilk vericinin 600 watt çalışma gücüne, anten çıkışında ise 3,6 kilowatt güce sahip olduğu ve yaklaşık 950 kilometrekarelik yayın alanı sağladığı belirtiliyor.
Fakat yayın alanının kâğıt üzerindeki büyüklüğü, Ankara’nın her noktasında aynı kalitede görüntü alınacağı anlamına gelmiyordu. Kentin tepeleri, sırtları ve çukur bölgeleri, televizyon sinyalinin evlere ulaşmasında belirleyici hale geldi.
Bu durum yalnızca teknik bir ayrıntı olarak kalmadı; doğrudan binaların dış görünüşünü değiştirdi.
ANKARA’NIN ENGEBELERİ ANTENLERİ ÇATILARA TAŞIDI
Dönemin en çarpıcı kayıtlarından biri Cumhuriyet gazetesinin 8 Kasım 1976 tarihli sayısında bulunuyor.
Gazetenin haberine göre Elmadağ’daki yeni vericinin devreye alınmasının ardından Çankaya ve Cebeci çevresindeki bazı bölgelerde izleyiciler görüntü almakta sorun yaşadı. Balkon ve pencerelerde bulunan antenlerin çatılara taşındığı, ancak buna rağmen bazı evlerde beklenen görüntünün alınamadığı bildirildi.
Daha sonra Yenimahalle vericisinin yeniden devreye sokulmasıyla bu kez Kavaklıdere, Aşağı Ayrancı ve Cebeci’de bazı seyircilerin antenlerini yeniden eski konumlarına getirmek için anten ustalarına başvurduğu aktarılıyordu.
Gazetenin aktardığı teknik gerekçe Ankara’nın kent yapısını da anlatıyordu. Elmadağ’daki vericinin kentin bazı çukur bölgelerini doğrudan göremediği önceden belirlenmiş, tüm Ankara’da sağlıklı yayın alınabilmesi için çeşitli noktalara yansıtıcılar kurulması öngörülmüştü.
Böylece anten, yalnızca televizyona bağlı bir aksesuar değildi. Ankara’da hangi mahallede, hatta kimi zaman bir binanın hangi yamacında oturulduğu bile antenin yüksekliğini ve yönünü belirleyebiliyordu.
“ANTEN NEREYE DÖNECEK?” EV HAYATININ YENİ SORUSUYDU
Analog televizyon döneminde görüntü kalitesi doğrudan antenin konumuna bağlıydı. Bu nedenle çatılarda bulunan antenlerin yönü tesadüfi değildi.
Bir apartmanda yeni televizyon alındığında yapılacak işlerden biri anten kurdurmak, sonra da en iyi görüntüyü yakalayana kadar anteni verici yönünde çevirmekti. Kentin engebeli noktalarında daha yüksek direkler veya farklı çözümler gerekebiliyordu.
1970’lerde televizyonun hızla yayılması bu metal yapıların çoğalmasını beraberinde getirdi. Cumhuriyet’in 1989’da uydu antenlerini konu alan bir haberinde bu dönüşüm geriye dönük olarak son derece açık bir ifadeyle anlatılıyordu.
1970’lerin başında damların bir anda televizyon antenleriyle kaplandığı, birkaç yıl içinde antenlerin köylere kadar yayıldığı hatırlatılıyordu.
Ankara, bu dönüşümün başlangıç noktasıydı. İkinci kanal geldi, çatıda bir anten daha gerekti
Anten çağının Ankara’daki ikinci büyük dönüşümü ise 1986’da ikinci televizyon kanalının yayına başlamasıyla yaşandı.
Sorun frekans farkıydı. Birinci kanal için kullanılan VHF antenlerinin ikinci kanalın UHF yayınını almak için yeterli olmaması, pek çok evde yeni anten ihtiyacını ortaya çıkardı.
Cumhuriyet’in 8 Eylül 1986 tarihli haberinde ikinci kanalın başlamasıyla piyasada “anten sorunu” yaşandığı aktarılıyor. Uzmanlar, ikinci kanaldan sağlıklı görüntü alınabilmesi için UHF anteni gerektiğini; vericiye uzak veya çukur bölgelerde ise ayrıca sinyal güçlendirici kullanılabileceğini belirtiyordu.
Çatıda mevcut VHF anteni bulunan bir apartman için seçeneklerden biri aynı direğe ikinci bir UHF anteni eklemekti. İki anten daha sonra “mixer” adı verilen bir aparatla aynı kabloya bağlanıyordu. Bir diğer çözüm ise hem VHF hem UHF yayınlarını alabilen yeni bir anten taktırmaktı.
Yani yeni kanal yalnızca televizyon kumandasına bir seçenek daha eklememişti. Çatıya da yeni bir metal parça eklemişti.
ANTENCİLİK TELEVİZYON ÇAĞININ GÖRÜNMEYEN MESLEKLERİNDEN OLDU
Bu yıllarda televizyonun yaygınlaşması yeni bir hizmet alanını da büyüttü: anten montajı ve ayarı.
1976’daki Ankara örneğinde izleyicilerin yayın değişiklikleri nedeniyle antenlerini önce çatıya taşıtıp ardından yeniden eski durumuna döndürmek için para harcadığının gazetelere yansıması, anten ayarının gündelik yaşamda ne kadar somut bir hizmet haline geldiğini gösteriyor.
1986’da ikinci kanal yayına hazırlanırken de antenler, güçlendiriciler, birleştiriciler ve montaj ücretleri gazetelerin ekonomi sayfalarına girmişti. Cumhuriyet, ikinci kanalı izlemenin anten ve işçilikle birlikte ciddi bir ek maliyet oluşturduğunu bildiriyordu.
Televizyon böylece evde yalnızca yeni bir eşya yaratmadı. Anten satan dükkânlardan çatıya çıkan ustalara kadar kendi küçük ekonomisini de oluşturdu.
ÇATILARDAKİ İNCE ANTENLERİN YERİNİ ÇANAKLAR ALDI
1980’lerin sonuna gelindiğinde Ankara çatılarında yeni ve çok daha görünür bir nesne belirmeye başladı: çanak anten.
Cumhuriyet’in 29 Ekim 1989 tarihli haberinde yeni yapılan bazı toplu konutlarda uydu yayın dağıtım sistemlerinin kurulmaya başlandığı, eski apartmanlarda ise bina sakinlerinin anlaşarak çatılara çanak anten yerleştirdiği aktarılıyordu. Gazete bu gelişmeyi, 1970’lerin başında televizyon antenlerinin çatılara yayılmasına benzetiyordu.
1990 tarihli başka bir Cumhuriyet haberinde ise çanak antenlerin ilk dönemlerde özellikle “seçkin” semtlerdeki evlerin çatılarında görülürken kısa süre içinde toplu konutlara ve diğer yerleşimlere yayıldığı belirtiliyordu.
Böylece Ankara’nın çatı teknolojisi birkaç on yıl içinde üç aşamadan geçti:
Önce tek kanalı yakalamaya çalışan VHF antenleri, ardından ikinci kanalla birlikte çoğalan VHF-UHF sistemleri, sonrasında ise yabancı yayınların sembolüne dönüşen büyük çanak antenler.
TELEVİZYON YALNIZCA SALONU DEĞİL KENT SİLUETİNİ DE DEĞİŞTİRDİ
Bugün dijital karasal yayın, kablo, internet televizyonu ve uydu sistemleri nedeniyle klasik televizyon antenleri eski önemini büyük ölçüde kaybetti. Fakat 1970 ve 1980’lerin Ankara fotoğraflarında çatılardan yükselen ince metal antenlerin bu kadar sık görülmesinin nedeni yalnızca dönemin mimari tercihi değildi.
Onlar aslında bir iletişim altyapısının son halkasıydı.
Mithatpaşa’daki stüdyoda başlayan yayın, vericiye; vericiden Ankara’nın tepelerine, oradan da her apartmanın kendi antenine ulaşıyordu. Televizyon sinyalinin eve girebilmesi için kentin çatısı da yayın sisteminin bir parçasına dönüşmüştü.
Bu nedenle antenlerle dolu Ankara manzarası yalnızca nostaljik bir görüntü değil. Başkentin televizyonla tanışmasının kent üzerinde bıraktığı fiziksel izlerden biriydi.
