Türkiye’de dar gelirli hanelerin alım gücünü desteklemeye yönelik yeni sosyal yardım modeli üzerinde çalışmalar devam ediyor. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı koordinasyonunda hazırlandığı belirtilen Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemi (GETAD), hanelerin gelir düzeyini belirlenen bir eşik seviyesine yaklaştırmayı amaçlıyor.
Mevcut sosyal yardımlardan farklı olarak hane gelirinin yanı sıra barınma koşulları, çocuk sayısı ve temel yaşam giderlerinin de değerlendirmeye alınması öngörülüyor. Henüz taslak aşamasında olduğu belirtilen düzenlemenin, ilk etapta belirli illerde uygulanması ve elde edilecek sonuçlara göre ülke geneline yaygınlaştırılması hedefleniyor.
VATANDAŞLIK MAAŞINI KİMLER ALABİLECEK?
Üzerinde çalışılan modele göre, destekten yararlanılabilmesi için temel ölçüt hanede yaşayan kişilerin toplam aylık geliri olacak. Taslakta gelir sınırının, en düşük emekli aylığı olarak belirtilen 23 bin 552 TL seviyesinde belirlenmesi öngörülüyor. Buna göre aynı konutta yaşayan bireylerin toplam aylık gelirinin 23 bin 552 TL’nin altında kalması halinde hane destek kapsamına alınabilecek. Geliri bu tutara eşit veya üzerinde bulunan hanelerin ise programdan yararlanamaması planlanıyor. Sistemde yalnızca çalışanların değil, gelir koşulunu karşılayan emeklilerin de desteklerden faydalanabilmesi öngörülüyor. Ancak nihai hak sahipliği koşulları ve gelir hesaplama yöntemi, düzenlemenin tamamlanmasının ardından netleşecek.
TEK BİR MAAŞ YERİNE İHTİYACA GÖRE DESTEK
Yeni modelin yalnızca aylık nakit ödemesinden oluşmaması, hanelerin farklı ihtiyaçlarına yönelik yardımları da kapsaması planlanıyor. Hazırlık çalışmalarında öne çıkan destek kalemleri arasında kira, gıda, çocuk, elektrik, doğalgaz, yakacak ve barınma yardımları bulunuyor. Böylece her haneye aynı tutarda ödeme yapılması yerine, ailelerin gelir durumu ve temel harcamaları dikkate alınarak farklı desteklerin sağlanması amaçlanıyor.
Örneğin kirada yaşayan ve gelirinin önemli bölümünü barınma giderlerine ayıran bir haneye kira desteği verilmesi, çocuklu ailelerde ise çocuk yardımlarının ön plana çıkarılması öngörülüyor. Destek tutarlarının hangi yöntemle hesaplanacağı ve ödemelerin ne kadarının nakit olarak yapılacağı ise henüz kesinleşmiş değil.
BÖLGELERE GÖRE YARDIM TUTARLARI DEĞİŞEBİLECEK
Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemi’nin dikkat çeken unsurlarından biri de bölgesel ihtiyaçların dikkate alınması olacak. Taslak çalışmaya göre, büyükşehirlerde yüksek kira giderleri nedeniyle barınma desteklerine ağırlık verilmesi planlanıyor. Ankara, İstanbul ve İzmir gibi büyükşehirlerde yaşayan düşük gelirli kiracı hanelerin kira yardımlarında öncelikli değerlendirilmesi öngörülüyor. Erzurum, Kars, Ardahan ve Sivas gibi kış aylarında ısınma ihtiyacının arttığı illerde ise doğalgaz ve yakacak desteklerinin ön plana çıkması bekleniyor. Kırsal bölgelerde yaşayan ihtiyaç sahibi haneler için gıda yardımlarının daha belirleyici olması hedefleniyor.
Böylece yardım modelinin yalnızca gelir düzeyine değil, hanelerin yaşadığı bölgedeki temel giderlere göre de şekillendirilmesi amaçlanıyor.
EMEKLİLER VE BAKIMA MUHTAÇ KİŞİLER ÖNCELİKLİ OLACAK
Yeni sosyal yardım sisteminde hane gelirinin yanı sıra aile bireylerinin sosyal ve ekonomik koşulları da değerlendirmeye alınacak. Özellikle yaşlıların, sürekli hastalığı bulunanların ve bakıma ihtiyaç duyan kişilerin yaşadığı hanelere öncelik verilmesi planlanıyor. Tek başına yaşayan düşük gelirli bireyler ile çocuklu ailelerin ihtiyaçlarının da ayrı ayrı değerlendirilmesi öngörülüyor. Bu kapsamda yalnızca aylık gelir değil, hanedeki kişi sayısı, bakım yükümlülükleri ve barınma koşulları da desteklerin belirlenmesinde etkili olabilecek.
2,5 MİLYON HANEYE DESTEK HEDEFİ
Bakanlık koordinasyonunda yürütüldüğü belirtilen etki analizlerinde, sistemden yararlanabilecek hane sayısının yaklaşık 2,5 milyona ulaşabileceği tahmin ediliyor. Program kapsamında aktarılması öngörülen toplam kaynak ise 1,5 trilyon TL olarak ifade ediliyor. Bu büyüklük, yeni sosyal yardım modelinin kamu kaynakları açısından önemli bir mali hacme sahip olabileceğini gösteriyor.
Bununla birlikte söz konusu tutarın hangi dönemi kapsadığı, yıllara göre nasıl dağıtılacağı ve hane başına ne kadar ödeme yapılacağı henüz açıklığa kavuşmuş değil. Dolayısıyla toplam kaynak tutarından hareketle her hanenin alacağı aylık destek miktarını hesaplamak mevcut bilgilerle mümkün değil.
GELİR DURUMU DİJİTAL SİSTEMDEN İNCELENECEK
Yeni modelde ihtiyaç sahibi hanelerin belirlenmesi için kamu kurumlarının mevcut veri altyapısından yararlanılması planlanıyor. Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıflarının kayıtlarının yanı sıra Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK), Gelir İdaresi Başkanlığı ve tapu kayıtları gibi veri kaynaklarının değerlendirme sürecinde kullanılması öngörülüyor. Banka hesap hareketlerinin de ilgili mevzuat çerçevesinde incelemeye dahil edilmesi taslakta yer alan unsurlar arasında bulunuyor.
Bu yöntemle hanelerin gelir düzeyi, mülkiyet durumu, aile yapısı ve sosyal yardım ihtiyacının elektronik ortamda belirlenmesi amaçlanıyor. Başvuru ve inceleme süreçlerinin dijital sistem üzerinden yürütülmesiyle yardım değerlendirmelerinin daha hızlı tamamlanması hedefleniyor.
BAŞVURULAR E-DEVLET ÜZERİNDEN YAPILABİLECEK
Planlanan uygulamaya göre vatandaşların destek programına e-Devlet üzerinden veya Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları aracılığıyla başvurabilmesi öngörülüyor. Başvuruların merkezi sistemde toplanması ve uygunluk değerlendirmelerinin elektronik ortamda gerçekleştirilmesi planlanıyor. Destek almaya hak kazanan hanelerin gelir durumları da düzenli olarak kontrol edilecek. Taslağa göre aylık toplam geliri belirlenen sınırın üzerine çıkan hanelerin destek kapsamından çıkarılması öngörülüyor. Ancak başvuru ekranı, istenecek belgeler ve değerlendirme takvimi henüz kesinleşmedi.
İLK ÖDEMELER 2027’DE BAŞLAYABİLİR
Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemi’nin aşamalı olarak hayata geçirilmesi planlanıyor. Taslak takvime göre, pilot uygulamanın gerçekleştirileceği illerin Aralık 2026’ya kadar belirlenmesi hedefleniyor. İlk destek ödemelerinin ise 2027 yılının ocak-mart döneminde pilot bölgelerde başlaması öngörülüyor. Pilot uygulamadan elde edilecek sonuçların değerlendirilmesinin ardından sistemin 2027 yılı içerisinde 81 ile yaygınlaştırılması planlanıyor. Ancak uygulamanın başlangıç tarihi, pilot iller ve ödeme takvimi konusunda nihai kararların resmi açıklamalarla netleşmesi bekleniyor.
VATANDAŞLIK MAAŞI NE KADAR OLACAK?
Yeni destek modelinde en fazla merak edilen konulardan biri de hak sahiplerine yapılacak ödemenin tutarı. Taslakta belirtilen 23 bin 552 TL’lik gelir sınırı, her haneye bu miktarda maaş bağlanacağı anlamına gelmiyor. Gelir tamamlayıcı modelin temel yaklaşımı, hanelerin mevcut gelirleri ile belirlenen destek eşiği arasındaki farkın ve temel ihtiyaçlarının değerlendirilmesine dayanıyor. Bu nedenle aynı gelir düzeyine sahip iki hanenin alacağı destek, kira gideri, çocuk sayısı ve diğer ihtiyaçlara göre farklılaşabilecek. Kesin ödeme tutarları, hesaplama yöntemi ve desteklerin kapsamı ise düzenlemenin nihai halini almasıyla belli olacak.
