21. yüzyılın ilk çeyreğinde dünya siyasetini belirleyen temel unsur petrol ve doğal gazdı.
Ancak enerji dönüşümü, yapay zekâ, savunma sanayii ve yüksek teknoloji yarışının hızlanmasıyla birlikte küresel sistem yeni bir stratejik döneme girdi.
Artık yalnızca enerji kaynaklarına değil; lityum, tungsten, kobalt gibi nadir toprak elementleri, uranyum, bakır ve titanyum gibi kritik minerallere sahip olmak da devletlerin jeopolitik gücünü belirleyen temel unsurlardan biri haline geldi.
Bu dönüşümün merkezinde ise giderek daha fazla Türkistan bulunuyor.
Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Türkmenistan bugün, dünya sanayisinin geleceğini şekillendirecek stratejik hammaddelerin sahipleri olarak görülüyor. Özellikle Kazakistan ve Özbekistan’ın sahip olduğu rezervler, Batı’nın Çin’e olan bağımlılığını azaltma planlarında merkezi bir yere yerleşmiş durumda.
Rus stratejik çevrelerinde Türkistan’a yönelik bakışın son aylarda belirgin biçimde değiştiği görülüyor.
Moskova artık bölgeyi yalnızca tarihî nüfuz alanı olarak değil, aynı zamanda küresel sanayi savaşlarının geleceğini belirleyecek ekonomik bir güvenlik kuşağı olarak değerlendiriyor.
Rus analizlerinde özellikle ABD ve Avrupa Birliği’nin “kritik mineraller diplomasisi” üzerinden bölgeye yerleşmeye çalıştığı vurgulanıyor.
Kremlin açısından mesele sadece ekonomik rekabet değil; Batı’nın, Rusya’nın yakın çevresinde yeni bir lojistik ve sanayi altyapısı kurma girişimi olarak görülüyor. 20 Mayıs’ta Rusya Dışişleri Bakan Yardımcısı Mihail Galuzin, ABD ve Avrupa Birliği’nin nadir topraklar ve kritik mineraller üzerinden bölgeye yönelmesini ekonomik bir ilgi ötesinde jeopolitik bir baskı olarak tarif etti.
Rus siyaset dünyasında öne çıkan temel fikirlerden biri şu: Eğer Türkistan’ın madenleri Batı sermayesi ve Batı teknolojisiyle entegre edilirse, Rusya yalnızca ekonomik değil jeopolitik olarak da çevrelenmiş olacak. Özellikle Orta Koridor’un gelişmesi, Hazar üzerinden Avrupa’ya uzanan yeni ticaret hatlarının güçlenmesi ve kritik mineral taşımacılığının Rusya’yı bypass edecek şekilde yeniden yapılandırılması Moskova’da stratejik alarm olarak okunuyor.Çin ise meseleye daha uzun vadeli bakıyor. Çin'in Türkistan’a yönelik kritik mineraller planı; bölgenin uranyum, bakır, lityum, antimon ve nadir toprak elementleri gibi stratejik kaynaklarının çıkarılması, işlenmesi ve tedarik zincirlerinin Pekin kontrolünde birleştirilmesine dayanır. Çin, bu stratejiyle Batı'nın bölgedeki etki alanını sınırlamayı hedeflemektedir. Çin, yalnızca ham madenleri ülkesine taşımakla kalmayıp, bölgede doğrudan işleme ve arıtma tesisleri kurmaktadır.
Mesela Özbekistan'da Çin sermayeli bakır ve demir cevheri işleme tesislerinin faaliyete geçirilmesi ve Tacikistan'da Çin destekli altın-antimon projelerinin devreye alınması, madenin çıkarıldığı noktada işlenerek katma değerin Çin endüstrisine aktarılmasını sağlar.
Pekin, Kuşak ve Yol Girişimi'ni madencilik hedefleriyle birleştirerek bölgeye milyarlarca dolarlık altyapı yatırımı yapmaktadır. Çinli şirketler tarafından oluşturulan "yeşil mineral fonları" ve demiryolu projeleri (mesela Çin-Kazakistan demiryolu hatları), bu minerallerin kesintisiz ve güvenli bir şekilde Çin anakarasına taşınması için hayâtî önem taşır.
ABD ve AB, küresel pazarlarda Çin'in kritik mineral tekelini kırmak için C5+1 Kritik Mineraller Diyaloğu gibi alternatifler arasa da Çin'in bölgedeki madencilik faaliyetleri, pazarın dengelerini Pekin lehine korumaktadır. Çin'in bu ülkelerdeki maden sahası imtiyazlarını elinde tutması, Batı’nın küresel tedarik zincirini çeşitlendirme planlarını zorlaştırmaktadır.
Batı’nın bölgeye yaklaşımı ise daha farklı.
Avrupa Birliği ve ABD için Türkistan artık yalnızca enerji güvenliği meselesi değil, doğrudan teknolojik egemenlik konusu.
Elektrikli araçlardan savaş uçaklarına, yapay zekâ altyapısından füze sistemlerine kadar modern ekonominin neredeyse her stratejik alanı kritik minerallere bağlı hale gelmiş durumda.
Bu nedenle Washington son dönemde özellikle Özbekistan’la dikkat çekici bir yakınlaşma içine girdi.
ABD-Özbekistan kritik mineraller anlaşması yalnızca ekonomik yatırım anlaşması değil aynı zamanda Türkistan’ın yeni küresel denklemde hangi eksene yaklaşacağını belirleyecek stratejik bir hamle olarak değerlendiriliyor.
