İsviçre vatandaşları, gürültülü havai fişeklerin yasaklanıp yasaklanmayacağına ilişkin tartışmalı bir oylamaya hazırlanıyor.
Hayvan refahı ve çevre örgütlerinin teşvikiyle hazırlanan, vatandaşların sunduğu bu ‘halk girişimi’ 29 Kasım’da sandığa gidecek.
“Evcil hayvanlar, yabani türler ve çiftlik hayvanları için havai fişekler bir kutlama değil, başlı başına stres kaynağıdır” diyor girişimi destekleyen kâr amacı gütmeyen Schweizer Tierschutz STS (İsviçre Hayvan Koruma).
Teklif, ayrıca insanları ve doğal çevreyi havai fişeklerin neden olduğu gürültü, hava kirliliği, çöpler, kazalar ve yangınlara karşı daha iyi koruma altına almayı amaçlıyor.
İsviçre Yayın Kurumu’nun (SBC) 23 Ekim Cuma günü açıkladığı ilk anket, seçmenlerin yüzde 69’unun yasağı desteklediğini ortaya koyarak umut verici bir tablo çizdi.
Teklif en çok sol görüşlü seçmenler arasında karşılık bulsa da, siyasi yelpazenin genelinde ve özellikle kadınlar arasında çoğunluk desteği aldı.
Bu tür oylamalar, her vatandaşın ya da grubun seçmenlerden 100.000 geçerli imza toplayarak girişim başlatabildiği İsviçre’de oldukça yaygın. Yakın tarihli örnekler arasında, eylülde reddedilen tarafsızlık girişimi ve henüz oylanmamış nükleer silahsızlanma girişimi yer alıyor.
İsviçre’de havai fişeklere tamamen yasak getirilmesi anlamına mı geliyor?
Teklif, gürültülü piroteknik ürünlerin satışını yasaklayarak özellikle yüksek sesli ve rahatsız edici havai fişeklerin özel alanlarda “önemli ölçüde kısıtlanmasını” hedefliyor. Maytaplar ve volkan tipi şelale havai fişekler gibi daha sessiz seçeneklere ise izin verilmeye devam edilecek.
Ayrıca kantonların, 1 Ağustos (İsviçre Ulusal Günü) ve yılbaşı gecesi gibi “bölge üstü öneme” sahip etkinlikler için istisnalar tanımasına olanak verecek, ancak burada da daha sessiz seçeneklere öncelik verilecek.
Halihazırda İsviçre’deki kantonlar ve belediyeler yerel düzeyde havai fişeklerin satışını ve kullanımını sınırlayabiliyor ya da yasaklayabiliyor. Kullanımı yaş sınırları ve ruhsat zorunluluklarıyla da düzenleniyor.
STS, ‘Havai fişeklere sınırlama için’ adlı girişimin ülke genelinde net bir kural getireceğini söylüyor.
Ancak sektör temsilcisi İsviçre Havai Fişek Koordinasyon Ofisi (SFK), teklifin “İsviçre geleneği için bir tehdit” olduğunu savunurken, bazı siyasetçiler bunun vatandaşların kişisel özgürlüklerini kısıtlayacağını ve düzenlemenin kantonlara bırakılması gerektiğini öne sürüyor.
İsviçre Halk Partisi, Merkez Parti ve İsviçre Ticaret Birliği, işletme sahipleri üzerindeki etkileri ve bir ‘yasak kültürü’ yaratma potansiyeli konusunda uyararak tedbire karşı kampanya başlattı.
İlk olarak 2023’te sunulan teklif, 137.000’den fazla imza topladı. Yaz aylarında karşı teklifin başarısız olması, konunun şimdi halk oylamasına götürüleceği anlamına geliyor.
Teklif kabul edilirse, bu yaz daha kapsamlı bir havai fişek yasağının yürürlüğe girdiği, başta güvenlik olmak üzere hayvan ve çevre refahı gerekçeleriyle adım atan Hollandayı örnek almış olacak. Avrupa’daki diğer ülkelerin de kendi kural ve kısıtlamaları bulunuyor; örneğin Belçika’da büyük ve güçlü havai fişeklerin kullanımına yalnızca profesyonellerin izin veriliyor.
Havai fişekler çevreyi nasıl etkiliyor?
Havai fişekler patladığında, barut ve içerdikleri renk verici bileşiklerden gelen toksik metaller bakımından zengin, çok küçük toz parçacıkları açığa çıkar.
İsviçre Federal Polis Dairesi’ne göre, her yıl İsviçrede 1.000 ila 2.000 ton havai fişek kullanılıyor; bunun dörtte üçü ambalajdan oluşuyor ve yılda 200 ile 400 ton arasında partikül madde ortaya çıkıyor.
Çevre Federal Dairesi’ne (FOEN) göre bu, ülkenin yıllık partikül madde emisyonlarının yüzde 2 ila 3’üne karşılık geliyor.
Bu ince parçacıklar, hava, su ve toprak kirliliğine katkı sağlamanın yanı sıra solunduğunda özellikle hassas gruplar ve kronik rahatsızlığı olan kişiler için sağlık açısından zararlı etkilere yol açabiliyor.
Olumsuz hava koşulları zararı daha da artırabiliyor; örneğin sis, parçacıkları havada daha uzun süre tutabiliyor, sıcak ve kuru hava ise orman yangını riskini yükseltebiliyor.
FOEN, kullanılan havai fişeklerin sorumlu biçimde bertaraf edilmesi çağrısında bulunuyor; soğuduktan sonra evsel atıklarla birlikte atılabiliyor, ambalajların ise her zamanki gibi geri dönüşüme gönderilmesi gerekiyor.
Havai fişekler “korku, panik ve dezoryantasyona” yol açıyor
Hayvan hakları örgütleri, havai fişek yasağını yüksek sesle savunuyor.
“Ani gürültü, [hayvanlarda] korku, panik ve yön kaybını tetikliyor” diyor STS. “Sonuçları kaçma davranışından akut strese, yaralanmalardan hatta ölüme kadar uzanabiliyor. Hayvanları gereksiz gürültüden korumak bu nedenle hayvan refahının temel önceliklerinden biri.”
Girişim için hazırlanan kampanya videosunda konuşan İsviçreli veteriner Maruschka Blaser, hayvanların tiz sesleri ve yüksek patlama seslerini insanlardan çok daha keskin duyduğunu söylüyor. Atları örnek vererek, “Havai fişekler yüzünden kontrolsüzce koşmaya başladıklarında işler çok hızlı biçimde tehlikeli hale gelebiliyor” diyor; bu durum hem kalabalıklar içindeki insanlar hem de tarlalardaki diğer hayvanlar için risk oluşturuyor.
Blaser, “Kediler ve köpekler gibi evcil hayvanlar söz konusu olduğunda, havai fişek gösterilerinden günler önce sakinleşmeleri için bazen ilaç verilmesi gerekiyor” diyor. “Evcil hayvanlarıyla birlikte geceyi sığınakta geçiren aileler tanıyorum, ama bu da bir türlü kalıcı çözüm olmuyor” diye ekliyor.
Schweizer Tierschutz STS’nin (İsviçre Hayvan Koruma SAP) Bern şubesi başkanı Casimir von Arx, kampanya videosunda “İsviçre’de milyonlarca evcil hayvan yaşıyor. Havai fişekler, pek çoğu için stres ya da paniği tetikliyor” diyor. “Onları ancak toplum olarak birbirimize daha fazla saygı ve düşünce gösterirsek koruyabiliriz.”
