ED138’in keşfi, Şili’de 2 bin 682 metre yükseklikte bulunan Vera C. Rubin Gözlemevi’nin gözlemleri sayesinde gerçekleşti. Dünyanın en büyük dijital kamerasına ev sahipliği yapan teleskop, 2025 yılında faaliyete geçti ve her üç günde bir tüm gökyüzünü görüntüleyebiliyor.
Smithsonian’da kıdemli astrofizikçi ve Harvard Üniversitesinde astronomi öğretim görevlisi olan Matthew Holman, 2026 yılının başlarında toplanan verileri incelemek için hareket eden gök cisimlerini belirleyen bir bilgisayar programı kullandı.
ED138’in tespit edilmesinin kendisini şaşırttığını belirten Holman, öncelikle programda bir hata olup olmadığını kontrol ettiğini söyledi.
Keşfi doğrulamak amacıyla Rubin Güneş Sistemi baş bilim insanı ve Washington Üniversitesinde profesör olan Mario Juric ile çalışan Holman, yeni gözlemleri değerlendirdi.
Juric’in katalogda yaptığı incelemede, ED138’e ilişkin Mart 2026’ya kadar uzanan 20 ek gözlem bulundu. Araştırmacılar ayrıca farklı kaynaklardan yararlanarak gök cisminin yörüngesini son 10 yılı kapsayacak şekilde geriye dönük olarak belirledi.
Çapı 1500 kilometreye ulaşabilir
Araştırmacıların ilk tahminlerine göre ED138’in çapı 600 ila 1500 kilometre arasında değişiyor. Bu tahmin doğrulanırsa gök cismi, hâlihazırda tanınan en küçük cüce gezegen olan Ceres’ten daha büyük olabilir.
ED138, Güneş’in çevresinde yaklaşık 46 astronomik birim uzaklıkta dolanıyor. Bir astronomik birim, Dünya ile Güneş arasındaki ortalama mesafeyi ifade ediyor. Bu da adayın Plüton’dan daha uzakta bulunduğunu gösteriyor.
Gök cismi, Neptün’ün ötesinde yörüngede bulunan nesneleri kapsayan Neptün ötesi cisimler sınıfında yer alıyor.
Bununla birlikte araştırmacılar, ED138’in boyutlarını ve fiziksel özelliklerini henüz kesin olarak belirleyebilmiş değil. Holman, gök cisminin resmi olarak cüce gezegen kabul edilmesi için fiziksel özelliklerinin daha ayrıntılı incelenmesi gerektiğini ve bu sürecin birkaç ay alabileceğini belirtti.
Neden daha önce keşfedilemedi?
ED138’in bugüne kadar tespit edilememesinin nedenlerinden biri, gök cisminin Güney Yarım Küre’den gözlemlenmesinin daha kolay olması. Kuzey Yarım Küre’den gözlem yapan teleskoplar için bu durum, keşif ihtimalini sınırlayan etkenlerden biri olarak değerlendiriliyor.
Bir diğer neden ise gök cisminin Samanyolu’nun bulunduğu düzlemde hareket etmesi. Bu bölgede çok sayıda yıldızın bulunması, arka plandaki yıldızlardan ayrılarak hareket eden gök cisimlerini belirlemeyi zorlaştırıyor.
Holman, gök cisminin yaklaşık 20 yıldır gözlem açısından zorlu olan bu bölgede ilerlediğini belirterek Samanyolu boyunca hareket eden nesneleri tespit etmenin güçlüğüne dikkat çekti.
Rubin Gözlemevi yeni keşiflerin önünü açabilir
ED138, Rubin Gözlemevi’nin Güneş Sistemi‘nde tespit ettiği gök cisimleri listesine eklendi. Bu listenin büyük bölümünü asteroitler ve Neptün ötesinde yer alan daha küçük cisimler oluşturuyor.
Araştırmacılara göre ED138’e benzer boyutlarda başka gök cisimleri de henüz keşfedilmemiş olabilir. Teleskobun geniş gökyüzü kapsamı, yüksek gözlem hızı ve hassasiyeti, önümüzdeki yıllarda bu tür nesnelerin bulunmasını kolaylaştırabilir.
Belfast Queen’s Üniversitesinde astrofizik okutmanı ve Rubin Güneş Sistemi Operasyonları ekibinin üyesi Megan Schwamb, gözlemevinin ilk gözlem dönemlerinde böyle bir nesnenin bulunmasının kendisini şaşırttığını belirtti.
Schwamb, teleskobun gözlem kapasitesinin önümüzdeki yıllarda Güneş Sistemi hakkındaki bilgileri önemli ölçüde geliştirebileceğini ifade etti.
Plüton neden gezegen sınıfından çıkarılmıştı?
ED138’in gelecekte cüce gezegen olarak tanınabilmesi için Uluslararası Astronomi Birliğinin belirlediği ölçütleri karşılaması gerekiyor.
Birliğin 2006 yılında kabul ettiği tanıma göre bir gezegenin Güneş’in çevresinde dolanması, kendi kütle çekimi sayesinde yaklaşık küresel bir şekil alması ve yörüngesinin çevresini benzer büyüklükteki diğer cisimlerden temizlemiş olması gerekiyor.
Plüton, yörüngesindeki diğer cisimleri temizleme koşulunu karşılamadığı için gezegen sınıfından çıkarılarak cüce gezegen kategorisine alındı. Böylece Güneş Sistemi’ndeki gezegen sayısı dokuzdan sekize düştü.
Günümüzde Uluslararası Astronomi Birliği tarafından tanınan beş cüce gezegen bulunuyor: Ceres, Plüton, Haumea, Makemake ve Eris.
ED138’in bu sınıfa katılması için öncelikle fiziksel özelliklerinin ve cüce gezegen ölçütlerini karşılayıp karşılamadığının doğrulanması gerekiyor.
Yeni gök cisminin adı ne olacak?
ED138’in cüce gezegen olduğu doğrulanırsa gök bilimciler önce ona kalıcı bir numara, ardından da resmi bir isim verecek. Ancak isimlendirme sürecinin ne zaman tamamlanacağı ve ismin nasıl seçileceği henüz netleşmiş değil.
Keşfe katılmayan, Yeni Zelanda‘daki Canterbury Üniversitesinden doçent Michele Bannister, ED138’in büyüklüğü ve Neptün ötesindeki konumu nedeniyle bilimsel açıdan önemli bir bulgu olduğunu belirtti.
Bannister, gök cisminin fiziksel yapısına ilişkin henüz çok az şey bilindiğini, yeni gözlemlerle diğer teleskopların da araştırmaya katkı sağlayacağını ifade etti.
Bir uzay aracının ED138’e gönderilmesi durumunda, Plüton’da olduğu gibi yüzeyinde azot buzulları bulunup bulunmadığının araştırılabileceğini belirten Bannister, mevcut aşamada cismin boyutu dışında özellikleri hakkında kesin konuşmak için yeterli veri olmadığını vurguladı.
